Vai al contenuto
Sotciusa

Union Ladina Agordin Sotciusa

Ćadin vardà ju da crode staife tant che Moiaza e Agner, ligà al laor nte minera, ades l é senta de la multinazional Luxottica; coi so palaz de stil veneto arente tabiai ladign, l é l cuor aministratif e cultural del Agordin.

Storia

Union de i Ladin de Agort

La Union de i Ladin de Agort la é nassuda del 1997 da na scomenzadiva del Matteo Cassol Benvegnù e Fiorella Guadagnini, col sostegn del Gian Pietro Zanin e i consei del professor Antonio Favretti, co i era drio a scrive ju l statut. L volei dei fondador l era la valorisazion de le tradiziogn agordine e l prencurà e stravardà de la parlada agordina del grop ladin-veneto. L era chi agn cande che l era ben springol l debatit sun le mendranze linguistiche, prencurada garantida de chi temp da la lege regionala n° 73 del 1994 e viadrio da la lege nazionala n° 482 del 1999. Nte chi agn l é stada fondamentala la partezipazion a encontade organisative coi promotor provinziai del moviment de stravardament e, soraldut, la dechiarazion da banda de la aministrazion de comun de Agort de parcegnuda del teritor agordin e de la so popolazion ai luoch del ladin-veneto. Del 2007 l é stat fat nuof l Statut e l’associazion la à ciapà via vigor co la adesion de sozi nuof enteressai al tema del prencurà la lenga e le noste tradiziogn. I laorier i s’à concretisà nte doi direziogn: dà valor ai laor da nossacan e de auter aspet de le tradiziogn locale, fat dal Matteo Cassol Benvegnù e pichessie da la Antonia Bortot. Da sto vers, l é stat organisà cors per parecià i scarpet tradizionai, cors per duorà l teler e per filà, sport anća ai jovegn, e cors per ghe dà valor a la cusina tradizionala. Zerti de sti laorier i à fat peà via per parecià dei liber sul tema (curai da autor terz), e chesti i é stai valorisai e sparpagnai de grazia a la presenza prezisa e semper drio de la sozia Antonia Bortot a event e manifestaziogn ca dintornvia, e che i seguita encora ades.

L secont vers onde che la s’à spent la Union l è chel de la preservazion e valorisazion de la parlada ladin-veneta de Agort. L Matteo Cassol Benvegnù, la Fiorella Guadagnini e l Davide Conedera i à laorà a sturtà su, travers enterviste ai anziagn, n grumon de esempi de ciacolade de la jent de chel luoch, con apede testemonianze enteressante e preziose en cont a la cultura materiala e a modiei de vità del passà. Duti sti laorier i à podest fà parecià n bon cin de publicaziogn per testemonià e sparpagnà. Dal 2023 la Union de i Ladin de Agort la é stada binada su a la Union Ladina Agordin Sotciusa śiada ad hoc per mete a laorà auna forze e colaorador dal Bas Agordin, aial onde che la Union la operea.

Union dei Ladin de Oltach

La Union dei Ladin del Comun de Oltach la è stada metuda su del 1997, daspò de la lege regionala del 1994 (e de chela pena drio ntel 1999) che, a la bonora, la recognesseva a na moda ofiziala 37 comugn de la provinzia de Belum – anter chesti Oltach – che i descor la lenga ladina.
Da inalora la Union la à laorà, proponest, organisà, fat fora laorier che encoraiesse, promuovesse e enmioresse la consapeoleza de chesta lenga descoresta per solito e dagnedì dai zitadign de Oltach.
Anter i laorier menai fora da la Union podon regordà, domai presempio:
– Stampa de publicaziogn desvalive (lunare, liber “Na olta Oltach”, “Balagordin”);
– Parecio de troi tematizi (“Troi de le berte”, “Giro de le zime”);
– Parecio de enstalaziogn permanente (“Talvà dei Ladin”, “Leroi de Vita”, sgrafit “Na olta Oltach, “Bacheche di benvenuto nel paese”);
– Cartiei da strada de toponomastica.
Dal 2023 anća la Union dei Ladin del Comun de Oltach la é stada metuda auna nte la Union Ladina Agordin Sotciusa.

Gruppo Folk del Pói

L “Gruppo Folk dei Ladin del Pói che bala” (podopo “Gruppo Folk del Pói”) l nas del 2000 dainte a na prima formazion da bal spontada fora per scomenzadiva de la dell’Union dei Ladin da Gosalt.
Sto grop l se verz, daspò calche an, a paes tacai dintorn via (Oltach, Riva, Tiser), che l é chele vile apedevia al grant taren ciamà Poi, ntel Bas Agordin, e da chel l ignom del grop. Podopo l grop l ghe darà l bonazeto anća a component da auter paes vesign. Sto grop l zerća chel che s’à salvà de la tradiziogn musicala de chi luoch e l ghe dà vita nuova a ćantade e bai che senò poaret i sarae stai perdui fora. L Gruppo Folk del Pói l zerća nte le so esebiziogn de mancegnì pi che se pode de esse ver e apede coi bai originai redescuert, per no caì ntel “folclorism turistich” che no ocor e conferis nia. Chest per cegnì su chel saor naif che solche la cultura popolara la sa da esprime.
Auter obietif emportant del grop l é chel de sparpagnà pi che se pode chel grum de cultira dei bai e musica tradizionala locala, sie col fà cors e manifestazion verte a duti, sie col ciamà inte dret i spetador entant le esebiziogn. L grop, ogni ota che l bala, l zerća de lassà nte l’anema e ntel cuor de chi che l i varda, n segn de la emportanza de le radis de n popol, chel de la mont de Belum, che per arcuant, massa temp, l à cognù scombate anter meseria e privazion per na vita de fadighe e sacrifizi, ma che ntei agn l à savest da rescatà e concuistà la so degnità e personalità de jent laorenta e leala.
L grop l à śià fora enfin ades doi recuide de video dei so bai: “Me fastu en bal?” (2013) e “Balagordin” (2025) e la publicazion “Agordino in festa” (2017). Encuoicondì l grop l é fat su da na vintena de component. Dal 2023 anća l Gruppo Folk del Pói l é stata binà su co la Union Ladina Agordin Sotciusa.

Download

Museo Etnografico e del Seggiolaio – Union Ladin da Gosalt

via Roma 1, Gosaldo

L Museo del Caregheta l é nassù del 2003 da la scomenzadiva de la Union Ladin da Gosalt e pi avisa da la volontà del president de chela ota Mario Bressan, con chela de mancegnì su l patrimon storich e cultural de le tere de Gosalt.
L Museo l à la so senta al prim pian de vege comun nte via Roma 1 a Gosalt, scuasi su la piaza prinzipala del Don, l capoluoch comunal. L é śià fora sun trei seziogn.
– La prima co se luga inte la é pareciade per i mestier del laorà i ćamp ntei luoch de Gosalt con metude fora nosseće arte, da chele de la coltivazion de la tera a chele del arlevament dei animai e la laorazion del lat. L é empreste per laorà fora l lin, valch che l era coltivà arcuant fora e fora pichessie nte La Vila per ghen tirà fora biancaria e massarie per omegn e femene. L é esponest fora vestii a la vegia de grant e de boce, le galos, le dalmede de legn e curam e i tradizionai scarpet, fat de peza tornada a duorà e fat bel col veludo fornì de decoraziogn.
– La seconda sezion la é dedicada del dut al mestier particolar dei “Konže”, i careghete. Sto mestier l é stat per Gosalt (e chi auter paes del Poi e Sagron-Mis), beleche dal XVII secol, na granda fontana de sostentament per le fameie. Ntel so lonch girolà per l’Italia i careghete i s’à spent forajù per dut l Veneto, nte l’Emilia-Romagna e pi daspes en Lombardia, ma zertidugn i arjonjeva anća Le Marche e la Toscana. Podopo, cande che en Italia l laor l s’à calà massa, chesti i à passà via i confign e i pi tropi i é lugai en Franza ma anća en Sguizera, Germania e Austria. L era n laor sfadigos ajache l era semper a stroz e soraldut da d’invern, dormì nte tabiai e masogn e magnà puoch l era valch debota dagnedì. I mistri careghete pi vege i se porteva drio i fioi e anća auter tosatiei, zerti beleche co i aveva nuof/dies agn. Per no se fa capì dai avantor i s’aveva enventà n patuà ciamà “scabelament del konža”, chest l suziedeva solche nte l’Italia del Nord perćé che al esempon basteva descore per ladin per esse segur de no se fà capì. La Union Ladin da Gosalt la à fat stampà n dizionar de zirca 800 vocaboi, che se ćata encora colà ntel Museo. L mestier del caregheta l à scomenzà a se smendrà daspò i mez agn sessanta del secol passà co la rivada nte Agordin de la industria e dei cantier de fà su ćasament; ma aboncont l era da n toch che la jent la ndeva nte le minere en Belgio o nte le fabriche sguizere.
– La terza sezion la é fata su per i mestieret complementar del comun de Gosalt. Se vez inte n torn de legn del 1920 che l funzia encora, fat su e duorà fora da n tal Giovanni Marcon “Manera” da Titele che l era n mutilà despossent da la guera. Da chel un medemo, n’à rivà anća arte da calegher co la machineta da cusì e i stamp da scarpe. Na part la é dedicada al mestier del faure e del marangon co le so arte. L é stat anća fat su n larin co le empreste de utol per cusinà e per laorà fora l lat.
Ogni an, conforme le sigenze e drio a nuove compre se provez a comedà e sgrandà fora la consistenza del patrimon museal anća col parecio de sestemi multimediali.
Ntel zenter de Gosalt l é stat inaugurà del 1996 l Monument al Caregheta del scultor Gianni Pezzei co la dedicada: “El Konža, Ingegno che fu Arte” che la panz fora en pien dut chel grant aiut che sto mestier l à bu nte la storia e columia de Gosalt.